Η δερματίτιδα εξ επαφής είναι μία από τις συχνότερες φλεγμονώδεις παθήσεις του δέρματος και μπορεί να επηρεάσει σημαντικά την καθημερινότητα, την εργασία και την ποιότητα ζωής. Ο καθένας ενδέχεται να «πέσει στα δίχτυα της» κάποια στιγμή στη ζωή του. Η πάθηση συχνότερα εντοπίζεται σε «ελεύθερες» επιφάνειες όπως τα χέρια και το πρόσωπο. Μπορεί να εκδηλωθεί σε οξεία μορφή ή να γίνει χρόνια, να είναι ήπια ή ιδιαίτερα έντονη, να περιορίζεται σε μία περιοχή ή να γενικεύεται. Άτομα με ιστορικό ατοπικής δερματίτιδας προσβάλλονται συχνότερα, επειδή ο δερματικός φραγμός τους είναι εκ γενετής πιο ευάλωτος.

Η κεντρική ερώτηση η δερματίτιδα εξ επαφής γιατί εμφανίζεται έχει δύο βασικές απαντήσεις. Εξαρτάται είτε από μια αλλεργική ανοσολογική αντίδραση είτε από έναν ερεθιστικό μηχανισμό που φθείρει τον φραγμό του δέρματος. Συχνά μάλιστα συνυπάρχουν και οι δύο.

Τι είναι η δερματίτιδα εξ επαφής και ποιοι είναι οι τύποι της;

Με τον όρο δερματίτιδα εξ επαφής περιγράφουμε μια φλεγμονώδη αντίδραση της επιδερμίδας και του χορίου, που πυροδοτείται όταν το δέρμα έρθει σε επαφή με συγκεκριμένες ουσίες. Υπάρχουν τρεις κλινικοί τύποι:

Ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής (ΙCD), η οποία συνιστά και τον συχνότερο τύπο. Προκύπτει όταν ο δερματικός φραγμός διαβρώνεται από επαναλαμβανόμενη ή έντονη έκθεση σε ερεθιστικούς παράγοντες. Δεν απαιτεί προϋπάρχουσα «αλλεργία»· αρκεί η ποσότητα ή/και η διάρκεια της έκθεσης.
Αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής (ACD), που στην ουσία πρόκειται για μια καθυστερημένη ανοσολογική αντίδραση (τύπου IV). Ο οργανισμός «αναγνωρίζει» μια ουσία ως αλλεργιογόνο και στη συνέχεια αντιδρά κάθε φορά που την ξανασυναντά, συχνά ακόμη και σε μικροσκοπικές ποσότητες.
Φωτοδερματίτιδα εξ επαφής, μια λιγότερο συχνή μορφή, όπου απαιτείται συνδυασμός ερεθιστικής ουσίας και υπεριώδους ακτινοβολίας. Η αντίδραση εκδηλώνεται τυπικά σε περιοχές που βλέπει ο ήλιος.

Ποιοι παράγοντες προκαλούν ερεθιστική δερματίτιδα εξ επαφής;

Η ερεθιστική μορφή είναι στενά συνδεδεμένη με την εργασία και τις καθημερινές συνήθειες. Συνεχή πλυσίματα, συχνή χρήση σαπουνιών, απορρυπαντικών, αντισηπτικών, οξέων και αλκαλίων, οργανικών διαλυτών, βαφών, ακόμη και παρατεταμένη επαφή με νερό (ειδικά «σκληρό» ή με υψηλή περιεκτικότητα σε χλώριο), διαβρώνουν σταδιακά τον λιπιδικό μανδύα της επιδερμίδας. Ακόμη και φαινομενικά «αθώες» εκθέσεις όπως ο χειρισμός τροφίμων, μπαχαρικών ή ελαίων μηχανών, το τσιμέντο, οι σκόνες/χώμα, μπορούν να οδηγήσουν σε έκζεμα χεριών, την πιο χαρακτηριστική κλινική εικόνα της δερματίτιδας εξ επαφής στον χώρο εργασίας.

Τι πυροδοτεί την αλλεργική δερματίτιδα εξ επαφής;

Στην αλλεργική μορφή, η πυροδότηση γίνεται από αλλεργιογόνα που «ευαισθητοποιούν» το ανοσοποιητικό. Συχνές πηγές είναι:

τα μέταλλα (νικέλιο, κοβάλτιο, χρώμιο, σπανιότερα χρυσός ή ασήμι)
το λάτεξ και τα προϊόντα καουτσούκ
καλλυντικά και προϊόντα περιποίησης που περιέχουν συντηρητικά, αρώματα ή βαφές
βαφές μαλλιών
ισχυρές κόλλες (π.χ. εποξειδικές ρητίνες)
υφάσματα με συγκεκριμένες βαφές/ρητίνες
τοπικά φάρμακα (ακόμη και τοπικά κορτικοστεροειδή σε σπάνιες περιπτώσεις).
φυτά όπως χρυσάνθεμα, τουλίπες, ηλιοτρόπια, primula.

Ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ACD είναι η υποτροπή κάθε φορά που υπάρχει επαφή με τον ίδιο εκλυτικό παράγοντα. Συχνά μάλιστα τείνει να «φουντώνει» και σε παλαιότερες θέσεις έκθεσης.

Πώς εκδηλώνεται η δερματίτιδα εξ επαφής;

Στην οξεία φάση επικρατούν ερύθημα (κοκκίνισμα), κνησμός, αίσθημα καύσου ή «τσιμπήματος», οίδημα, μικρές φυσαλίδες και, αν η αντίδραση είναι έντονη, ορορροή με ρωγμές και εκδορές από το ξύσιμο. Όταν η έκθεση συνεχίζεται ή επαναλαμβάνεται, η δερματίτιδα γίνεται χρόνια. Σε αυτή την περίπτωση δέρμα παχαίνει (λειχηνοποίηση), σκουραίνει, εμφανίζει απολέπιση, παρουσιάζει βαθιές επώδυνες ρωγμές και επίμονη φαγούρα. Στην ερεθιστική μορφή κυριαρχούν η ξηρότητα, η απολέπιση και οι ρωγμές, ενώ σε ισχυρούς ερεθιστικούς παράγοντες μπορεί να εμφανιστούν έντονο κάψιμο και πρήξιμο. Στην αλλεργική, η βαρύτητα σχετίζεται με τον βαθμό ευαισθητοποίησης και την ποσότητα/διάρκεια έκθεσης.

Γιατί κάποιος «παθαίνει» δερματίτιδα εξ επαφής πιο εύκολα;

Η απάντηση αφορά τον δερματικό φραγμό και το ανοσοποιητικό. Όταν ο φραγμός είναι διαταραγμένος (γενετικά, λόγω ατοπίας ή γιατί φθείρεται από συχνές πλύσεις και χημικές ουσίες), οι εξωγενείς παράγοντες διεισδύουν ευκολότερα προκαλώντας ερεθισμό. Σε ορισμένους, ο οργανισμός έχει μάθει να «αναγνωρίζει» μια ουσία ως εχθρό (αλλεργιογόνο) και την επόμενη φορά προκαλεί καθυστερημένη ανοσολογική αντίδραση. Δεν είναι σπάνιο να συνυπάρχουν ερεθιστική και αλλεργική συνιστώσα στο ίδιο άτομο.

Πού μπορεί να εμφανιστεί η δερματίτιδα από επαφή;

Η δερματίτιδα εξ επαφής μπορεί να εμφανιστεί σε οποιοδήποτε σημείο του σώματος:

στο πρόσωπο (από καλλυντικά, αντηλιακά, αρώματα)
στον αυχένα/αυτιά (νικέλιο από κοσμήματα)
στα χέρια (πλύσεις, καθαριστικά, αντισηπτικά, τροφές)
στα βλέφαρα (δευτερογενής μεταφορά αλλεργιογόνου από τα χέρια)
στα κάτω άκρα (τσιμέντο, φυτά).

Μπορεί επίσης να είναι εντοπισμένη στο σημείο επαφής ή γενικευμένη όταν το αλλεργιογόνο διαχέεται μέσω ρούχων/χεριών ή όταν υπάρχει φωτοαλλεργικός μηχανισμός με έκθεση στον ήλιο.

Διάγνωση και απαιτούμενες εξετάσεις

Η διάγνωση της δερματίτιδας εξ επαφής είναι κλινική και βασίζεται στη λεπτομερή εξέταση από δερματολόγο σε συνδυασμό με λήψη αναλυτικού ιστορικού που να εστιάζει στην έκθεση σε παράγοντες που πυροδοτούν τη νόσο. Επειδή η διάκριση μεταξύ ερεθιστικής και αλλεργικής μορφής δεν είναι πάντοτε προφανής (καθώς δεν αποκλείεται και να συνυπάρχουν) μπορεί να ζητηθεί βιοψία δέρματος σε άτυπες ή επίμονες περιπτώσεις για να αποκλειστούν άλλες δερματοπάθειες.

Όταν υπάρχει υποψία αλλεργικού μηχανισμού, διενεργούνται επιδερμιδικές δοκιμασίες (Patch Tests). Σε αυτή την περίπτωση τοποθετούνται στην άνω ράχη (ή σπανιότερα στον βραχίονα) ειδικά επιθέματα με μικρές ποσότητες ύποπτων αλλεργιογόνων. Τα επιθέματα αυτά παραμένουν κολλημένα 48 ώρες. Η πρώτη ανάγνωση γίνεται 20–30 λεπτά μετά την αφαίρεση, ακολουθεί δεύτερη την 3η–7η ημέρα και, σε αρκετά πρωτόκολλα, τρίτη ανάγνωση την 7η–10η ημέρα για καθυστερημένες αντιδράσεις.

Τι να προσέξω πριν τα Patch Tests;

Ιδανικά αποφεύγονται συστηματικά ανοσοκατασταλτικά (π.χ. κορτικοστεροειδή από το στόμα, κυκλοσπορίνη, μυκοφαινολάτη) τις προηγούμενες εβδομάδες, ενώ τοπικά κορτικοστεροειδή ή αναστολείς καλσινευρίνης δεν εφαρμόζονται στην περιοχή 5–7 ημέρες πριν. Αποφεύγεται η έντονη ηλιοέκθεση στην πλάτη 2–4 εβδομάδες προ της δοκιμασίας. Τα Patch Tests γενικά δεν διενεργούνται σε εγκυμοσύνη ή θηλασμό.

Πώς θεραπεύεται η πάθηση;

Η πιο αποτελεσματική «θεραπεία» είναι πάντα η αποφυγή του υπεύθυνου παράγοντα. Χωρίς αυτό, καμία φαρμακευτική αγωγή δεν έχει μόνιμο αποτέλεσμα. Παράλληλα, το θεραπευτικό πλάνο το οποίο καθορίζεται από τον δερματολόγο προσαρμόζεται ανάλογα με τη βαρύτητα της πάθησης και μπορεί να περιλαμβάνει:

Αποκατάσταση δερματικού φραγμού με συστηματική χρήση ενυδατικών/μαλακτικών κρεμών που επαναφέρουν τα λιπίδια του δέρματος. Ταυτόχρονα, άκρως ωφέλιμα λειτουργεί και η επιλογή ειδικών καθαριστικών φιλικών προς το pH, ώστε να μειωθεί η ξηροδερμία, η απολέπιση και οι ρωγμές. Στην οξεία φάση βοηθούν επίσης οι δροσερές κομπρέσες/επιθέματα και επουλωτικές κρέμες για ταχύτερη αποκατάσταση των ρωγμών.
Καταστολή φλεγμονής με τοπικά κορτικοστεροειδή (αλοιφές/κρέμες/λοσιόν) αν η πάθηση παρουσιάζει οξεία έξαρση. Οι αναστολείς καλσινευρίνης (τακρόλιμους/πιμεκρόλιμους) ενδείκνυνται για χρόνιες, ευαίσθητες περιοχές ή όταν χρειάζεται να εφαρμοστεί μια άνευ στεροειδών στρατηγική.
Έλεγχο κνησμού με από του στόματος αντιισταμινικά όταν ο κνησμός διαταράσσει τον ύπνο ή οδηγεί σε έντονο ξύσιμο.
Αντιμετώπιση επιμόλυνσης με τοπικά ή/και από του στόματος αντιβιοτικά όταν υπάρχουν ενδείξεις λοίμωξης.
Συστηματική αγωγή με κορτικοστεροειδή σε εκτεταμένες/βαριές εξάρσεις για βραχύ διάστημα. Σε χρόνια, ανθεκτική δερματίτιδα με σημαντική επίπτωση στη λειτουργικότητα, αξιολογείται η λήψη ανοσοτροποποιητικών (π.χ. κυκλοσπορίνη, μεθοτρεξάτη, αζαθειοπρίνη, μυκοφαινολάτη μοφετίλη) ή η φωτοθεραπεία.

Μέτρα άμεσης φροντίδας όταν εμφανιστεί εξάνθημα που να παραπέμπει σε δερματίτιδα από επαφή

Αν εμφανιστεί εξάνθημα που να παραπέμπει σε δερματίτιδα εξ επαφής είναι σημαντικό να:

Ξεπλύνετε άμεσα την περιοχή με χλιαρό νερό και ήπιο καθαριστικό, για να απομακρυνθεί το αλλεργιογόνο/ερεθιστικό.
Αποφύγετε το ξύσιμο, επειδή επιτείνει τη φλεγμονή και αυξάνει τον κίνδυνο επιμόλυνσης.
Σε έντονο κνησμό, εφαρμόστε κρύες κομπρέσες για λίγα λεπτά.

Πώς συνδέεται η δερματίτιδα εξ επαφής με την εργασία;

Η επαγγελματική δερματίτιδα αποτελεί ξεχωριστή πρόκληση. Επαγγέλματα υγειονομικού ενδιαφέροντος, καθαρισμού, κομμωτικής/αισθητικής, βιομηχανίας τροφίμων, κατασκευών και χημικών συνεπάγονται συχνή έκθεση σε ερεθιστικούς ή αλλεργικούς παράγοντες. Σε αυτή την περίπτωση συνιστάται για τη μείωση των υποτροπών:

Χρήση ατομικού προστατευτικού εξοπλισμού (γάντια κατάλληλου υλικού και σωστού μεγέθους με βαμβακερή επένδυση, προστατευτικά γυαλιά/ασπίδες, στολές)
Διαλειμματική χρήση του υλικού που προκαλεί ενόχληση
Αλλαγή βρεγμένων γαντιών
Χρήση κρεμών που προστατεύουν το δερματικό φραγμό.

Τι μπορώ να κάνω για να προλάβω υποτροπές;

Η πρόληψη στηρίζεται σε τρεις πυλώνες: αποφυγή, προστασία, αποκατάσταση. άρα, είναι σημαντικό να:

Περιορίσετε τα συχνά πλυσίματα και προτιμήστε ήπια καθαριστικά χωρίς άρωμα.
Ενυδατώσετε τα χέρια μετά από κάθε πλύσιμο με κρέμες αποκατάστασης φραγμού.
Φορέστε γάντια όταν η επαφή με ερεθιστικές ουσίες είναι αναπόφευκτη. Επειδή όμως κάποιοι αναπτύσσουν αλλεργία στο λάτεξ, προτιμήστε γάντια χωρίς λάτεξ ή με κατάλληλη επένδυση.
Μετά από γνωστή έκθεση σε φυτικά αλλεργιογόνα (π.χ. δηλητηριώδης κισσός), πλύνετε αμέσως το δέρμα για να περιορίσετε την έκταση και τη βαρύτητα της αντίδρασης.

Φωτοδερματίτιδα εξ επαφής

Σε φωτοαλλεργικές ή φωτοτοξικές αντιδράσεις, το αλλεργιογόνο «ενεργοποιείται» από την υπεριώδη ακτινοβολία. Ο φωτοευαισθητοποιός παράγοντας μπορεί να εφαρμόζεται τοπικά (π.χ. άρωμα, παρα-αμινοβενζοϊκό οξύ σε παλαιότερα αντηλιακά, φυτικά εκχυλίσματα όπως σύκα ή συγκεκριμένα φυτά), ή να λαμβάνεται συστηματικά ως φάρμακο. Στη δεύτερη περίπτωση οι βλάβες εμφανίζονται σε όλες τις εκτεθειμένες στον ήλιο περιοχές. Η προσεκτική λήψη ιστορικού φαρμάκων/καλλυντικών και η φωτοπροστασία είναι απαραίτητα βήματα για τη διαχείριση της συγκεκριμένης παθολογικής κατάστασης.

Πότε οι ασθενείς πρέπει να απευθυνθούν σε δερματολόγο;

Οι ασθενείς καλούνται να απευθυνθούν σε δερματολόγο αν:

Τα συμπτώματα επιμένουν πέρα από λίγες ημέρες παρά τις βασικές οδηγίες
Η έκταση της πάθησης είναι ιδιαίτερα έντονη
Υπάρχει έντονος κνησμός που διαταράσσει τον ύπνο
Υπάρχουν ενδείξεις λοίμωξης (πόνος, πύον, κίτρινες εφελκίδες, πυρετός)
Υπάρχει υποψία για αλλεργικό παράγοντα που χρήζει επιβεβαίωσης με Patch Tests.

Γενικά, η δερματίτιδα εξ επαφής εμφανίζεται επειδή, αφενός, ουσίες του περιβάλλοντος φθείρουν τον δερματικό φραγμό (ερεθιστική μορφή) και, αφετέρου, επειδή ορισμένοι οργανισμοί «μαθαίνουν» να αντιδρούν ανοσολογικά σε συγκεκριμένα αλλεργιογόνα (αλλεργική μορφή), με ή χωρίς τη συνδρομή της υπεριώδους ακτινοβολίας (φωτοδερματίτιδα). Η αναγνώριση του τύπου, η στοχευμένη αποφυγή ερεθιστικών ουσιών, η ενίσχυση του δερματικού φραγμού και η κατάλληλη ιατρική θεραπεία οδηγούν σε ουσιαστικό έλεγχο των συμπτωμάτων και πρόληψη υποτροπών. Με σωστή ενημέρωση και πρακτικά μέτρα, οι περισσότεροι ασθενείς επανέρχονται γρήγορα σε μια καθημερινότητα χωρίς ενοχλήσεις. Εάν υποπτεύεστε ότι πάσχετε από δερματίτιδα εξ επαφής, η Δερματολόγος Δρ. Άουρα Υφαντή μπορεί να αξιολογήσει την κατάσταση και να σας προτείνει την κατάλληλη στρατηγική αντιμετώπισης.